ความเป็นมาของหลักสูตร

กระแสโลกาภิวัตน์และความก้าวหน้าทางวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี ได้ส่งผลให้เกิดการเปลี่ยนแปลงของสภาพเศรษฐกิจและสังคมของทุกประเทศรวมทั้งประเทศไทยเป็นอย่างมาก เนื่องจากการศึกษาเป็นองค์ประกอบพื้นฐานที่สำคัญของการพัฒนาในทุกสาขา ดังนั้นการพัฒนาการศึกษาของชาติจึงต้องปรับให้สามารถเผชิญกับการเปลี่ยนแปลงดังกล่าวได้ ทั้งในระดับชาติและระดับนานาชาติ ในแผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติฉบับที่ 9 (พ.ศ. 2545-2549) นโยบายการพัฒนาการศึกษาระดับสูงมุ่งเน้นการพัฒนาทรัพยากรมนุษย์ และส่งเสริมความเป็นเลิศทางวชาการและความเป็นนานาชาติของมหาวิทยาลัย เพื่อให้มหาวิทยาลัยสามารถมีบทบาทสำคัญในการพัฒนาประเทศ และช่วยเสริมสร้างบทบาทของประเทศในประชาคมโลก มหาวิทยาลัยขอนแก่นก็ได้กำหนดทิศทางการพัฒนาตามนโยบายข้างต้น โดยกำหนดเป้าหมายที่จะพัฒนามหาวิทยาลัยฯไปสู่การเป็นศูนย์กลางและเป็นกลไกในการพัฒนาวิชาการ ทั้งระดับภูมิภาค ระดับประเทศ และระดับนานาชาติ เน้นการผลิตบุคลากรที่มีคุณภาพสูง การคิดค้นและถ่ายทอดองค์ความรู้และเทคโนโลยีใหม่ๆ เพื่อการพัฒนาที่ยั่งยืน และส่งเสริมความสัมพันธ์และความร่วมมือกับชุมชนในท้องถิ่นทั้งภายในและภายนอกประเทศ หลักสูตรวิทยาศาสตรมหาบัณฑิตสาขาวิชาเกษตรเชิงระบบที่เสนอนี้ เป็นส่วนหนึ่งของการตอบสนองต่อเป้าหมายของมหาวิทยาลัยฯ ที่ได้กำหนดไว้
ประเทศไทยก็เช่นเดียวกับประเทศที่กำลังพัฒนาทั้งหลาย ที่ภาคการเกษตรยังคงเป็นภาคเศรษฐกิจที่สำคัญของประเทศซึ่งประชากรส่วนใหญ่ต้องพึ่งพาเพื่อการยังชีพ การพัฒนาประเทศที่ผ่านมาซึ่งมุ่งเน้นการพัฒนาทางเศรษฐกิจให้มีการขยายตัวอย่างรวดเร็ว ได้ก่อให้เกิดความเสื่อมโทรมของทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมในอัตราที่สูง ส่งผลกระทบถึงความยั่งยืนของการเกษตรและสิ่งแวดล้อม ขณะเดียวกัน การค้าเสรีและการเชื่อมโยงกันของเศรษฐกิจนานาชาติ เป็นภาวะที่บีบคั้นให้ประเทศไทยต้องเพิ่มประสิทธิภาพการผลิตและประสิทธิภาพทางเศรษฐกิจเพื่อให้แข่งขันได้ สภาพการเกษตรของประเทศไทยในปัจจุบัน ไม่ใช่แต่เพียงเกษตรกรส่วนใหญ่จะมีทรัพยากรจำกัดเท่านั้น สภาพแวดล้อมในการทำการเกษตรส่วนใหญ่ยังมีความแปรปรวนและแตกต่างกันหลากหลาย เกษตรกรรายย่อยเหล่านี้มักจะทำกิจกรรมหลายอย่าง ซึ่งรวมทั้งกิจกรรมนอกฟาร์ม และนอกการเกษตร อันเป็นกลยุทธที่จะช่วยลดความเสี่ยงในด้านการผลิตและผลกระทบต่อทรัพยากรธรรมชาติ การทำกิจกรรมหลายอย่างทำให้ครัวเรือนในชนบทเหล่านี้มีเป้าหมายและลำดับความสำคัญของการทำกิจกรรมที่หลากหลาย แม้ว่าสภาพดินฟ้าอากาศจะเป็นปัจจัยสำคัญที่เป็นตัวกำหนดการผลิตทางการเกษตร แต่การจัดการก็เป็นผลมาจากภาวะการตลาดของปัจจัยการผลิตและผลิตผล และนโยบายของรัฐบาล นอกจากนี้ยังขึ้นอยู่กับวัฒนธรรม ความเชื่อ และกฎเกณฑ์ทางสังคม ปัจจัยต่างๆเหล่านี้มีปฏิสัมพันธ์ซึ่งกันและกันในลักษณะที่ซับซ้อน ทำให้การตัดสินใจในการจัดการในฟาร์มเป็นเรื่องที่ยุ่งยาก ระบบฟาร์มก็มีการเปลี่ยนแปลงอยู่ตลอดเวลา เช่นเดียวกับภาวะทางเศรษฐกิจ สิ่งต่างๆเหล่านี้ทำให้การพัฒนาการเกษตรเป็นเรื่องยาก เพราะจะต้องเกี่ยวข้องกับประเด็นต่างๆที่สลับซับซ้อน และเป็นที่ตระหนักกันมานานแล้วว่า การดำเนินการกับเรื่องที่สลับซับซ้อนเช่นนี้ต้องการแนวทางเชิงระบบ ในปัจจุบัน การพัฒนาการเกษตรยิ่งมีความยุ่งยากมากขึ้น เพราะกระแสที่จะต้องคำนึงถึงความยั่งยืน ทำให้ต้องเบนความสนใจจากการผลิตไปเป็นการจัดการทรัพยากรธรรมชาติ ขณะที่การค้าเสรีและการเชื่อมโยงกันของเศรษฐกิจนานาชาติ บีบรัดให้ต้องเพิ่มประสิทธิภาพการผลิตและประสิทธิภาพทางเศรษฐกิจ เพื่อให้สามารถแข่งขันได้ในสภาวะที่ไม่มีการอุดหนุน ไม่มีกำแพงภาษี และไม่มีการกีดกันการนำเข้าสินค้าเกษตร การดำเนินการในสภาวะที่สลับซับซ้อนเช่นนี้ แนวทางเชิงระบบยิ่งมีความจำเป็นมากขึ้น การพัฒนาการเกษตรในอนาคตจึงต้องการนักวิทยาศาสตร์เกษตรเชิงระบบเป็นจำนวนมาก แต่บุคลากรในสาขานี้ยังขาดแคลน เนื่องจากมีสถาบันการศึกษาไม่กี่สถาบันที่เปิดสอนหลักสูตรสาขานี้
มหาวิทยาลัยขอนแก่นมีคณาจารย์หลายท่านที่มีประสบการณ์ยาวนาน ในงานวิจัยแบบสหสาขาวิชา ที่ใช้แนวทางเชิงระบบและกระบวนการของการมีส่วนร่วม โดยเฉพาะงานวิจัยระบบการทำฟาร์ม จนได้รับการยอมรับทั้งในระดับชาติและระดับนานาชาติ คณาจารย์กลุ่มนี้ยังได้ดำเนินการฝึกอบรมระยะสั้นในด้านแนวคิดและวิธีการของการวิจัยและพัฒนาโดยใช้แนวทางเชิงระบบ ให้แก่บุคลากรของหน่วยงานต่าง ๆ ทั้งของรัฐและองค์กรพัฒนาเอกชน ทั้งในประเทศและต่างประเทศ มาอย่างต่อเนื่องตลอดเวลา 15 ปีที่ผ่านมา ข้อมูลที่ได้รับกลับมาจากผู้ที่เคยเข้ารับการฝึกอบรม รวมทั้งหน่วยงานต้นสังกัดของบุคคลเหล่านั้น แสดงความต้องการการศึกษาทางด้านนี้ในระดับปริญญาที่สูงขึ้น เพื่อตอบสนองความต้องการดังกล่าวข้างต้น รวมทั้งตอบสนองต่อเป้าหมายของมหาวิทยาลัยฯ จึงได้เสนอขอเปิดหลักสูตรวิทยาศาสตรมหาบัณฑิตสาขาวิชาเกษตรเชิงระบบขึ้น